Đừng nhầm LEGO fake và Non LEGO: cầm hộp lên thì nhìn vào đâu?

Từ năm 2017 tới hết năm 2025, nếu các bạn muốn mua một bộ Pokémon lắp ráp kiểu LEGO có bản quyền chính chủ thì chỉ có một lựa chọn, và lựa chọn đó không phải LEGO. Suốt quãng thời gian đó bản quyền Pokémon cho đồ lắp ráp nằm trong tay Mega của Mattel, phải tới ngày 27/2/2026 LEGO mới có bộ Pokémon đầu tiên. Tức là một bộ Mega Pikachu mua năm 2020 là hàng chính hãng có bản quyền đàng hoàng, vậy mà mình đoán đem lên group khoe thể nào cũng có người vào bình luận hai chữ "LEGO fake".

Nhiều người đang nhầm giữa LEGO fake và Non LEGO theo cả hai chiều. Một là thói quen cứ hộp nào không in chữ LEGO là gọi chung là LEGO fake hay LEGO Trung Quốc. Chiều ngược lại thì bây giờ nhiều bộ hàng nhái lấy nguyên hộp của set LEGO thật, chỉ xóa mỗi cái logo, người mua cầm lên lại tưởng đây là một hãng Non LEGO nào đó, trong khi nó là hàng chép 1:1. Bài này mình tách cho rõ ba nhóm: hàng nhái, Non LEGO, và vùng xám ở giữa.

Vì sao hãng nào cũng được đúc viên gạch

Trước khi chia nhóm thì các bạn cần biết viên gạch có núm ở trên, có ống ở dưới, về mặt pháp lý từ lâu đã không còn là của riêng LEGO. Năm 1958 LEGO đăng ký bằng sáng chế cho viên gạch hiện đại, mấu chốt nằm ở mấy cái ống tròn bên dưới, nhờ đó mà gạch cắm vào thì chặt, rút ra thì dễ, chính là clutch power mà mình hay nhắc. Nhưng bằng sáng chế chỉ được bảo hộ có thời hạn, nên tới cuối những năm 70 bằng chính đã hết hạn, ở một số nước như Canada thì bằng cuối cùng liên quan tới viên gạch hết hạn khoảng năm 1988. Từ đó về nguyên tắc hãng nào cũng được đúc gạch cắm vừa với gạch LEGO.

LEGO tất nhiên không muốn vậy, họ đi kiện nhiều nơi để dùng luật nhãn hiệu giữ lại hình dáng viên gạch nhưng phần lớn là thua. Năm 2005 Tòa án Tối cao Canada xử Mega Bloks thắng, đại ý luật nhãn hiệu không được dùng để kéo dài độc quyền của một bằng sáng chế đã hết hạn. Năm 2010 Tòa án Công lý châu Âu xác nhận hình dáng viên gạch 2x4 màu đỏ không được đăng ký làm nhãn hiệu vì các đặc điểm chính đều phục vụ chức năng lắp ghép. Thế nên một hãng khác làm gạch tương thích là chuyện hợp pháp ở hầu hết các nước.

Có điều hợp pháp với viên gạch cơ bản không có nghĩa là muốn đúc gì thì đúc. Năm 2015 tòa EU vẫn giữ nhãn hiệu hình khối cho con minifigure, tháng 1/2024 Tòa án chung EU cũng xác nhận LEGO giữ được quyền kiểu dáng cho một chi tiết gạch của họ. Nói gọn là viên gạch cơ bản thì ai cũng làm được, còn những thứ LEGO tự nghĩ ra, từ minifigure, một số chi tiết, tới mẫu set, hình in trên hộp, sách hướng dẫn, vẫn là của LEGO, lấy những thứ đó là bắt đầu bước sang vùng của hàng nhái.

LEGO fake là gì

Theo cách mình hiểu, LEGO fake là những bộ lấy nguyên một set LEGO có thật, mua về tháo ra đo đạc, làm khuôn rồi đúc lại gần như y hệt từng chi tiết, kèm sách hướng dẫn chép lại và hộp in hình na ná. Hồi trước còn chịu khó đổi tên một chút cho lách, kiểu Star Wars in thành "Star Plan", giờ thì nhiều bộ chẳng buồn đổi gì, giữ nguyên ảnh, nguyên bố cục hộp set thật, chỉ xóa mỗi logo LEGO. Cầm hộp lên mà nhận ra ngay đây là set LEGO số mấy thì gần như chắc chắn đó là hàng nhái 1:1, dù trên hộp ghi tên thương hiệu gì đi nữa.

Cái tên nổi nhất của nhóm này là Lepin. Ngày 23/4/2019, công an Thượng Hải đột kích các xưởng của Lepin, thu giữ khoảng 630 nghìn bộ, trị giá tầm 200 triệu nhân dân tệ cùng hơn 90 bộ khuôn. Theo tòa, chỉ tính từ tháng 9/2017 tới lúc bị bắt Lepin đã bán hơn 4 triệu hộp với 634 mẫu, doanh thu hơn 330 triệu nhân dân tệ. Người đứng đầu lãnh 6 năm tù và bị phạt 90 triệu nhân dân tệ, cuối năm 2020 tòa cấp cao Thượng Hải giữ nguyên bản án.

Dẹp xong Lepin thì hàng nhái cũng chẳng biến mất. Tháng 4/2024, tòa ở Thượng Hải xử một vụ còn to hơn: một công ty ở Sán Đầu, Quảng Đông, từ 2016 tới 2022 dựng hẳn phòng thiết kế, phòng kỹ thuật, xưởng sản xuất chỉ để chép LEGO, có 54 bộ được giám định là gần như y hệt set LEGO, doanh thu hơn 1,1 tỷ nhân dân tệ. Công ty bị phạt 600 triệu nhân dân tệ, hai anh em đứng đầu lãnh 9 và 8 năm tù, mà chính công ty này từng thua LEGO ở tòa Sán Đầu từ 2017 nhưng vẫn làm tiếp mấy năm nữa.

Ở Việt Nam thì đại diện LEGO từng chia sẻ là nhiều sản phẩm vừa ra được một hai tháng đã có hàng nhái, và riêng quý 1/2023 LEGO đã phối hợp với cơ quan chức năng gỡ hơn 5.300 đường dẫn bán hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ. Như mình từng nói, mình không lên án người chơi hàng fake, nhưng vẫn nên gọi đúng tên: đây là hàng nhái, và ở ngay Trung Quốc người làm ra nó cũng đã phải đi tù.

Non LEGO là gì

Non LEGO, theo cách mình dùng trong bài, là những thương hiệu khác làm gạch tương thích, có tên riêng, mẫu tự thiết kế, và nếu làm nhân vật hay chiếc xe nổi tiếng thì có mua bản quyền đàng hoàng.

• Mega của Mattel, công ty làm Barbie và Hot Wheels, đi lên từ Mega Bloks, chính hãng đã thắng LEGO ở tòa Canada. Mega nắm bản quyền Pokémon cho đồ lắp ráp từ 2017, Mattel xác nhận chỉ ngừng cung cấp hàng Pokémon từ tháng 12/2025. Ngoài ra còn Halo, Fallout và nhiều thương hiệu khác. Năm 2025 Mattel còn ra thêm Mattel Brick Shop nhắm vào người lớn, làm xe Hot Wheels, Lamborghini, Audi, Toyota, Aston Martin, có cả chi tiết bằng kim loại thật.
• Cobi của Ba Lan, làm gạch tương thích từ năm 1992, chuyên xe tăng, máy bay, tàu chiến thời Thế chiến và xe cổ, toàn những chủ đề LEGO gần như không đụng tới, có mua bản quyền với các hãng xe, hãng máy bay.
• CaDA, mạnh mảng xe điều khiển và xe kiểu Technic, có mẫu AE86 mang cùng lúc bản quyền Toyota lẫn bộ truyện Initial D.
• Keeppley, thương hiệu thuộc Qman bên Trung Quốc, có bản quyền Doraemon, Evangelion, Sanrio với Hello Kitty, Kuromi, Cinnamoroll, toàn những nhân vật theo mình biết LEGO vẫn chưa làm.

Các bạn có thể thích hoặc không, có thể chê gạch chưa bằng LEGO, chê thiết kế, chê màu, đó là chuyện chất lượng. Nhưng gọi Mega Pikachu hay xe tăng Cobi là LEGO fake thì không đúng, vì họ đâu có chép set nào của LEGO, còn nhân vật hay chiếc xe trên hộp thì họ trả tiền bản quyền hẳn hoi. Non LEGO cũng có những thứ LEGO không có: chủ đề quân sự như Cobi, những bản quyền LEGO chưa với tới như Doraemon hay Initial D, chi tiết kim loại như Brick Shop, in thẳng lên gạch thay vì bắt dán sticker, và giá nhìn chung mềm hơn.

Vùng xám ở giữa

Nghe thì đơn giản, chép set LEGO là fake, có tên riêng là Non LEGO. Nhưng chỗ người mua dễ nhầm nhất lại nằm ở giữa. Sau khi Lepin bị dẹp năm 2019, rất nhiều xưởng bên Trung Quốc chuyển sang ra mẫu riêng với tên thương hiệu riêng. Nghe thì có vẻ sạch, nhưng có một nguồn mẫu rất dễ lấy là MOC, những mô hình do fan tự thiết kế. Nhiều designer đăng mẫu lên Rebrickable, có bạn bán file hướng dẫn để kiếm thêm, và cái mẫu người ta bỏ rất nhiều thời gian làm ra thì xưởng chỉ cần mua file về là đúc bán hàng loạt. Chính Rebrickable có hẳn một trang cảnh báo những nơi lấy thiết kế của designer về bán mà không trả đồng nào, trong đó có tên Mould King.

Nhưng chuyện này cũng không trắng đen rõ ràng. Theo một số trang tổng hợp, Mould King có những mẫu trả tiền đàng hoàng cho designer, như mẫu Botanical Garden mua quyền từ designer Brickpolis, nhưng cũng có mẫu Star Destroyer rất to bị cộng đồng nhận ra là thiết kế của designer onecase trên Rebrickable mà không hề ghi công. Rồi có những hãng ra tàu vũ trụ nhìn là biết lấy từ Star Wars nhưng hộp ghi một cái tên khác, không có bản quyền gì. Ngược lại CaDA lại hay được nhắc trên các diễn đàn như một hãng trả tiền cho designer tử tế.

Theo mình nhóm này còn khó nhận ra hơn cả hàng nhái 1:1. Mua hàng nhái thì người mua ít ra còn biết mình đang mua đồ chép, còn ở đây hộp đẹp, tên riêng, giá không quá rẻ, người mua tưởng đang ủng hộ một thương hiệu sáng tạo trong khi người nghĩ ra mẫu không nhận được gì. Thế nên hộp có tên riêng chưa chắc đã sạch, nhưng cũng đừng vì vậy mà vơ đũa cả nắm.

Cầm hộp lên thì nhìn vào đâu

Khi cầm một hộp không phải LEGO, các bạn tự hỏi bốn câu sau:

1. Mô hình trong hộp có phải một set LEGO đã có không? Lấy hình trên hộp so với các set LEGO cùng chủ đề, giống gần như y hệt thì đó là hàng nhái, hộp ghi tên gì cũng vậy. Nhất là một cái hộp nhìn quen quen mà góc hộp thiếu đúng cái logo đỏ thì nên xem kỹ lại.
2. Nhân vật hay chiếc xe nổi tiếng trên hộp có logo chủ thương hiệu hay dòng bản quyền không? Mega Pokémon thì in logo Pokémon, CaDA AE86 ghi rõ bản quyền Toyota và Initial D, còn một con tàu y hệt trong phim mà hộp không có tên phim, không có dòng bản quyền nào thì nên nghi.
3. Mẫu này ai thiết kế? Hãng làm ăn tử tế thường ghi tên designer hoặc nói rõ mua quyền từ ai, còn tìm thử trên Rebrickable mà thấy một bản MOC giống hệt đăng từ trước thì khả năng cao mẫu đã bị lấy.
4. Giá có rẻ bất thường không? Bộ có bản quyền như Mega hay Cobi khó mà rẻ quá được vì còn phải trả tiền bản quyền, nên một bộ nhân vật nổi tiếng mà rẻ bất thường là dấu hiệu để xem kỹ lại.

Còn nếu đang cầm mấy viên gạch rời mà muốn biết có phải LEGO thật không thì cứ nhìn lên núm, gạch LEGO thật gần như viên nào cũng có chữ LEGO dập nổi trên từng núm.

Chuyện tiền và chuyện giữ giá

• LEGO thật có cả một thị trường mua bán lại rất lớn, có BrickLink để tra giá tới từng con minifigure, có mốc nghỉ hưu để canh, có những set ra mấy năm sau vẫn bán được giá hơn lúc mua.
• Hàng nhái gần như không có giá trị bán lại, mà đem bán lại thì về mặt pháp lý các bạn thành người kinh doanh hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ, nên đã mua thì coi như để chơi luôn.
• Non LEGO nằm ở giữa. Mình chưa thấy thị trường bán lại nào cho Non LEGO lớn được như BrickLink, nên nếu mua với ý giữ giá thì nên hạ kỳ vọng. Trên vài diễn đàn đầu tư nước ngoài có người cho rằng Mega và Cobi có vài mẫu giữ giá khá tốt, nhưng mình chưa có số liệu để kiểm chứng.

Theo mình

Mình phải nói luôn là tới giờ mình chưa lắp bộ Non LEGO nào, nên chất lượng gạch từng hãng thì mình chưa dám nhận xét, những gì trong bài là chuyện bản quyền và chuyện làm ăn. Mình vẫn chơi LEGO thật vì mình làm nội dung về nó và set mua về còn bán lại được để nuôi tiếp sở thích. Nhưng chơi Non LEGO có bản quyền đàng hoàng thì hoàn toàn không có gì phải ngại, các bạn đang trả tiền cho một hãng làm ăn tử tế và cho cả người giữ bản quyền nhân vật mình thích. Hàng nhái thì mình vẫn giữ quan điểm cũ, không lên án người chơi nhưng gọi đúng tên. Còn với nhóm ở giữa, mình mong các bạn bỏ thêm chút thời gian tìm hiểu trước khi mua, vì người thiết kế ra cái MOC đó cũng chỉ là một người chơi LEGO giống chúng ta.

Một chi tiết vui để kết: năm 1949 LEGO bán những viên gạch nhựa đầu tiên tên là Automatic Binding Bricks, mà những viên gạch đó lại dựa trên gạch tự khóa của Kiddicraft, hãng đồ chơi Anh của ông Hilary Page, chính LEGO cũng ghi chuyện này trên trang lịch sử của họ. Phải tới năm 1981 LEGO mới mua lại toàn bộ quyền với thiết kế gạch của Kiddicraft. Tức là nếu xét đúng tiêu chí của bài này thì hồi 1949 chính LEGO cũng đứng ở vùng xám.